Tag Archief van: Jan Klaassen

Jan Klaassen en de huisbaasNu ik alweer een aantal jaren naast mijn sprookjesachtige verhalen met Jan Klaassen en Katrijn ben gaan spelen, wil ik je graag het verschil eens tussen die twee vormen van poppenspel uitleggen. In mijn begintijd (de jaren 90) moest ik helemaal niets hebben van Jan Klaassen.  Maar dat kwam omdat ik er toen nog een verkeerd beeld bij had. Als je Jan Klaassen zegt denk je al gauw aan zeer moralistische verhaaltjes.  Jan doet iets fout en in het verhaaltje leert hij hoe hij het wel goed kan doen. Ook sprookjesfiguren lopen in deze verhaaltjes rond. Zoals een koning, prinses, tovenaar of heks.  In de loop der jaren zijn er talloze boekjes verschenen met allemaal van dat soort verhaaltjes. Verhaaltjes waarin Jan een lesje wordt geleerd. Zeer pedagogisch en educatief verantwoord.

De ontdekking van de traditionele Jan Klaassen

Toen had ik nog niet kennisgemaakt met het traditionele Jan Klaassenspel. Het spel zoals het op de Dam in Amsterdam werd gespeeld. Op het festival in Meppel zag ik voor het eerst een traditioneel Jan Klaassenspel gespeeld door Wim Kerkhove. En dan zie je pas dat een traditioneel Jan Klaassen helemaal niet moralistisch, pedagogisch en educatief verantwoord hoeft te zijn. Ook in dit spel zit natuurlijk wel een moraal en wordt er met dingen afgerekend en leert Jan dingen. Het is alleen niet zo tuttig en met vingertje wijzend. Het is ook niet zo braaf en netjes als het spel waar je aan denkt als je Jan Klaasen hoort.

Het verschil

Nu komen we meteen op het punt waar het Jan Klaassenspel zeer sterk verschilt met een sprookjesachtige spel. Het traditionele Jan Klaassenspel is een spel in de werkelijkheid. Het speelt zich af in het hier en nu. Je kunt het spel direct op de actuele situatie van dat moment in laten spelen. Kan daardoor direct binding hebben met het publiek en het hier met het publiek over hebben.

Bij een sprookjesachtige voorstelling is dat niet het geval. Dat speelt zich af in een andere tijd en wellicht ook in een andere wereld. Als de poppen in zo’n voorstelling het ineens over een actueel thema van de echte wereld gaan hebben, stappen ze out of character zoals dat heet. Ze doen dan iets wat hun karakter niet kan doen omdat de pop zich niet in de werkelijke wereld begeeft.  Het is namelijk heel onwerkelijk als een prinses het ineens gaat hebben over een actueel onderwerp dat helemaal niet ter zake doet voor het verhaal waarin ze speelt. Dat slaat namelijk nergens op.  Terwijl Jan en Katrijn het er wel met gemak over kunnen hebben.

Een sprookjesachtige voorstelling kan poëtisch zijn of zelfs literair.  Maar ook kwetsbaar, verfijnd en fragiel. Het kan een droomwereld zijn of utopie. Dat is compleet het tegenovergestelde van een Jan Klaassenspel. Dat is meer van dik hout zaagt men planken. De gebaren zijn grof en grotesk.  Niks artistiek verfijnd poppenspel. Gewoon hupsakee. De realiteit. Bij een sprookjesachtige voorstelling kan je als publiek vaak alleen maar toekijken. Bij Jan en Katrijn is het juist de bedoeling dat het publiek op bepaalde momenten zich met de voorstelling, het spel, bemoeid.  Dat is er de charme van.

Wetmatigheden van een Jan Klaassenspel

Wat ook een verschil is tussen Jan Klaassenspel en sprookjesachtig spel is dat een Jan Klaassenspel aan een bepaalde wetmatigheid kent. Dat hoort bij die traditie. Zo zit Jan altijd op de rechterhand van de poppenspeler. Hij is dus voor het publiek altijd aan de linkerkant van het speelvlak te zien.  Nog een wetmatigheid is dat Jan bijna de hele tijd door op het toneel aanwezig is. Hij is maar zelden uit beeld. Ook heeft hij altijd onenigheid met Katrijn en is hij liever lui dan moe. Wat ook tot de traditie behoort is dat Jan altijd iedereen overwint. Al zijn tegenstanders die hij tijdens het verloop van de voorstelling tegenkomt weet hij te overwinnen. Door ze neer te slaan met zijn klapstok.

Interactie met het publiek is ook een bepaalde wet in het traditionele Jan Klaassenspel. Het publiek wordt geacht mee te denken en mee te helpen met Jan of ander personage. Veel dingen gebeuren met het tellen van een, twee, drie.  De snelheid van het spel ligt hoog en er is heel veel actie. Dat moet ook wel want, Jan Klaassen is oorspronkelijk bedoeld om op straat te vertonen.  Dan moet je het hebben van langslopend publiek dat door het spel even halt houdt en gaat staan kijken. De aandacht van het publiek kan vluchtig zijn. Is het niet interessant meer dan loopt men verder en is de speler zijn publiek kwijt.

Bij een sprookjesachtige voorstelling heb je daar helemaal geen last van. Dat kan langzaam en traag verlopen. Het is ook voor binnenspelen gemaakt. In een donkere omgeving waar met theaterlicht de aandacht van het publiek gestuurd kan worden. Er kan sprake zijn van interactie of van een vierde wand. Waardoor je het als speler moet hebben van de aandacht en vaak non-verbale reacties van het publiek.

Jan Klaassen is traditie. Binnen die traditie hebben de poppen een vast rollenpatroon. De man werkt, de vrouw zorgt voor het huishouden. Dit is voor veel mensen een doorn in het oog. Maar Jan gaat natuurlijk met zijn tijd mee en kan je de traditie een leuke draai geven en aanpassen aan de huidige tijdgeest. De rolverdeling tussen Jan en Katrijn is niet meer zo zwart-wit als dat hij geweest is. Bij een sprookjesachtig spel geldt dit natuurlijk helemaal niet. Ook hier kan sprake zijn van stereotiep rolpatroon. Denk maar aan een prinses die gered moet worden door een dappere prins.

De opbouw van een poppenspel

Wat ook nog een verschil is tussen Jan Klaassen en sprookjesachtig poppenspel is de opbouw van de voorstelling. Hoe de voorstelling in elkaar zit. Een sprookjesachtig verhaal is zoals je een toneelstuk in elkaar zou zetten. Je hebt een aantal scenes die samen een bedrijf of acte vormen. Zo volgen er een of meerdere bedrijven/actes die naar een climax in het verhaal leiden en dan is het uit.  Het is iets wat je vanaf het begin af aan moet volgen wil je alles goed begrijpen.

Een Jan Klaassenspel kent natuurlijk ook een aantal scenes die samen wel een geheel vormen. Die scenes zijn eigenlijk allemaal aparte verhaaltjes. Aparte verhaaltjes met een kop en een staart. Het heeft te maken met het op straat spelen. Langslopend publiek kan even blijven staan kijken en kan als de scene is afgelopen weer verder gaan. Het is natuurlijk de kunst om het publiek zo nieuwsgierig te maken dat ze de hele voorstelling uit blijven kijken.

Waarom ik Jan Klaassenspel ben gaan spelen

Ik ben met Jan Klaassen en Katrijn gaan spelen omdat ze een zeer symbolische zeggingskracht hebben. Door de stereotypering, waar je heel leuk mee kunt spelen, door de extreme karakters, is dat een leuke tegenhanger van alle andere voorstellingen die ik speel.  Je kunt met Jan en Katrijn lekker overdrijven, dingen uitvergroten en op de hak nemen. Doordat je in het spel meerdere lagen kunt aanbrengen is het voor alle leeftijden leuk om naar te kijken. Kinderen lachen om andere dingen dan de volwassenen. Dat maakt het zo aantrekkelijk. Ook omdat het zich in het hier en nu afspeelt en je direct op een situatie die ontstaat kunt reageren is leuk. Die mogelijkheid heb je niet altijd bij een sprookjesachtige voorstelling. Ook vind ik het belangrijk dat de traditie blijft bestaan. Want doordat de meeste spelers nu zichtbaar zijn tijdens hun spel verdwijnt het karakteristieke spelen in een poppenkast. Het is ook nog eens immaterieel cultureel erfgoed.

Het spelen van een sprookjesachtig spel is leuk vanwege de schoonheid, verstilling en soms subtiele bewegingen en dat dan in contrast met een spel dat gepaard gaat met grootse gebaren en veel extremer is. Het is allebei leuk om te spelen.

Pelle en Polle

 

Jan Klaassen en de Krokodil

Normaal gesproken bedenk ik een onderwerp waarover ik de voorstelling zou willen laten gaan. Dan bedenk ik het verhaal en de karakters in het verhaal. Vervolgens schrijf ik de speeltekst of het scenario en als dat af is maak ik de poppen, decors indien nodig en zoek muziek uit en maak en lichtplan voor de belichting van de voorstelling.

Dit keer ging het een beetje anders. Ik kreeg het verzoek om tijdens de rustpauzes van knotshockeyteams van het WK Knotshockey in Wijk bij Duurstede een korte voorstelling te spelen van maximaal 12 minuten. Jammer genoeg heb ik die niet zomaar op de plank liggen. Ik dacht er even over na en kwam op het idee om een stukje uit een Jan Klaassenspel te halen en dat te gaan spelen. En wel de scene met de krokodil. Aangevuld met de introductie van Katrijn en de agent die iedereen waarschuwt voor de krokodil.

De voorstelling gaat zo: Jan roept Katrijn. Katrijn zegt dat ze geen geld meer hebben om de energierekening te betalen (zeer actueel op dit moment). Jan moet werk gaan zoeken, een baan om geld te verdienen.
Jan gaat laten zien dat hij slapend rijk kan worden. In plaats van baantje te zoeken gaat hij op straat liggen slapen en haalt zelfs een kussen tevoorschijn om zacht te kunnen liggen. In eerste instantie haalt Katrijn het kussen weg maar, als ze ziet dat het niet werkt laat ze Jan liggen. Dan haalt de agent het kussen weg en waarschuwt Jan voor de ontsnapte krokodil. Daar gelooft Jan helemaal niets van. Dan volgt de scene met de krokodil en Jan bedenkt een circusact door zijn hoofd in de bek van de krokodil te steken. Dan kan hij aan het publiek geld er voor vragen. Zover komt het niet. Jan stopt zijn klapstok in de bek van de krokodil en brengt hem zo naar de dierentuin. Voor het terugbrengen krijgt Jan een beloning. Daarmee kunnen ze de energierekening gaan betalen.

Zo heb je naar aanleiding van een aanvraag ineens een geheel nieuwe weliswaar korte voorstelling. Het leuke was dat tijdens de 6 keer dat ik hem heb gespeeld er allerlei leuke ingevingen ontstonden en zo groeide het en ontwikkelde het verhaaltje zich gedurende het spelen.

Op deze manier een voorstelling ontwikkelen is dus ook een mogelijkheid.

Jan Klaassen en de huisbaasBegin dit jaar kreeg ik het verzoek of ik op de verjaardag van een opa die 65 jaar zou worden een voorstelling te spelen. Door alle virusperikelen ging dat op zijn verjaardag niet door. Maar nu een paar maanden later was het eindelijk zover. De klant had ook gevraagd of het een voorstelling op maat kon zijn. Toen ik vertelde dat er dan aan de voorstelling wel een heel ander prijskaartje kwam te hangen, kozen ze voor de optie om binnen een bestaande voorstelling bekende elementen voor de jarige te stoppen.

Ik zou al een Jan Klaassenspel voor ze spelen omdat, dat voor volwassenen net zo leuk is om naar te kijken als voor kinderen. Maar na het lezen van de informatie bleek dat Jan Klaassen en de huisbaas het meest geschikt was om elementen uit het leven van de jarige job te stoppen.  De jarige opa is goed in klussen, heeft een eigen bedrijf dat personeel kan gebruiken en gaat graag met vrienden in het café herinneringen ophalen aan zijn scheidsreechterscarriere  bij waterpolo.

Dit zijn drie elementen die heel goed in deze voorstelling gebruikt kunnen worden. Jan en Katrijn wonen in een krot dat gerenoveerd moet worden. De huur wordt verhoogd dus Jan en Katrijn hebben geld nodig. Dat kan als Jan een baantje neemt bij het bedrijf van de jarige. Jan moet op zoek naar de jarige en dat kan hij doen in de kroeg. De kroeg waar de jarige met zijn vrienden zit. En er waren nog een paar kleinigheden die in de voorstelling voorbij kwamen en zeer herkenbaar waren voor de jarige en de rest van zijn familie.

Bij het optreden voor deze jarige opa waren eigenlijk alleen maar ‘volwassenen’. Nou ja, de kleinkinderen die er bij waren zijn allemaal in de tienerleeftijd en twee overgrootoma’s.  Om te voorkomen dat ze allemaal stil naar de voorstelling zouden gaan zitten kijken had ik van tevoren gezegd dat het kind in zichzelf weer even moesten wakker kussen en dat ze lekker ongegeneerd konden reageren op het spel en mee konden doen. En dat deden ze. Daarom werd het een superleuke voorstelling en ze moesten her en der heel hard lachen om de grappen en grollen van Jan en Katrijn, Duivel en Huisbaas. De volwassenen lachten om de volwassen grapjes en de tieners om de grapjes die er eigenlijk voor kinderen in het spel zitten.

Jan Klaassen is bij uitstek geschikt om te spelen voor een volwassenen publiek.

Poppenkast bij Kinderdorp BennekomEen paar maanden kreeg ik van de organisatie van Kinderdorp Bennekom het verzoek om informatie en prijsopgave te sturen voor een aantal voorstellingen op de culturele dag van Kinderdorp Bennekom. Kinderdorp Bennekom bestaat al 50 jaar. Of liever gezegd dit jaar vond de 50e editie plaats. Tijdens kinderdorp kunnen kinderen zelf een ‘huis’ timmeren en zijn er gedurende een week allerlei activiteiten te doen op een groot terrein in Bennekom. Judo, boksen, toneel, knutselen, Lego, poppentheater er is van alles te beleven. Het is overigens niet gratis. Voor 24 Euro ben je wel een hele week onder de pannen. Of voor 8 Euro per dag.

Ik had tot het verzoek binnenkwam nog nooit van Kinderdorp Bennekom gehoord. Het is het grootste vakantie evenement voor kinderen in Nederland. In Bennekom zelf is het natuurlijk wel bekend. Toen ik een andere klant uit Bennekom vertelde over dat ik benadert was door Kinderdorp vond ze dat heel leuk en het was haar zeer bekend.

Ik kreeg de opdracht om twee voorstellingen te spelen. Omdat er van kleuterleeftijd tot en met tienerleeftijd rondloopt heb ik gekozen voor Jan Klaassen. Die vinden jonge en oudere kinderen leuk.

Bij aankomst bij het terrein merk je dat je met een goed georganiseerde organisatie te maken hebt. De manier waar op je wordt ontvangen en begeleidt is zeer prettig. Omdat het zeer warm was en de zon uitbundig scheen mocht ik spelen in de schaduwtent. De auto mocht bij nader inzien toch op het veld blijven staan. (zie foto) Beide voorstellingen waren zeer goed bezocht. Een groot aantal kinderen heeft zelfs de voorstelling twee keer gezien. Daarom speelde ik de tweede voorstelling met de duivel in plaats van de Dood van Pierlala. Dan was het voor die kinderen toch ook weer net even anders.

Grappig is wel dat kinderen niet meer weten wie de duivel is. Ze noemden hem een monster.

Het enige nadeel van in de schaduwtent spelen was dat er vlakbij een geluidsbox van de muziek en omroepinstallatie was. De muziek kon niet zachter of uit tijdens mijn voorstellingen. Ze hadden de box wel iets gedraaid zodat ik iets minder geluidsoverlast had. Gelukkig konden de kinderen mij ondanks die herrie goed verstaan met mijn eigen geluidsinstallatie. Wat de kinderen allemaal voor antwoorden gaven op de vragen van mijn poppen weet ik niet. Ze waren op een paar na door de luide muziek niet te verstaan.

Na afloop weer snel afbreken en kon ik onder begeleiding weer het speelterrein verlaten. Met een auto waar de thermometer op dat moment 39 graden aangaf. Pfff. Het is maar goed dat de auto airco heeft.

Op zondag 3 juli 2022 is het weer tijd voor Gluren bij de Buren. Een cultureel huiskamerfestival waarbij artiesten optreden in huiskamers en waarbij buren, straatgenoten, wijkgenoten en stadsgenoten naar toe kunnen komen om gezellig een optreden bij te wonen. Voorheen waren het twee festivals. De andere heette Struinen in de Tuinen en dat was in de zomer en het gluren was in de winter. Bij deze editie zijn beide samengevoegd. Hierdoor kan het optreden binnen in de huiskamer zijn of buiten in de tuin.

Ook ik heb al aan eerdere edities meegedaan. Twee keer in mijn eigen huis en een keer bij De Brinkhorst. De organisatie van Gluren zorgt voor koffie, thee, koekjes en aanverwante zaken om zo de gastheer of gastvrouw niet op kosten te jagen. Ook zorgt Gluren voor het nodige PR materiaal om in je buurt te kunnen verspreiden.  Er bestaat een heuse landelijke website want niet alleen Amersfoort doet meer mee. Het is in heel veel steden in Nederland op dezelfde dag.

Die website is zo ingericht dat je heel makkelijk jouw favoriete culturele kunstvorm kunt kiezen en kan zien waar je allemaal terecht kan. Je kunt zelfs je hele programma van die middag samenstellen met aanvangstijd en al. De meeste acts zijn drie keer te zien. Ik speel slechts twee voorstellingen omdat de meeste kinderen ’s avonds  op tijd moeten eten en daarna weer op tijd naar bed. De volgende dag is het weer tijd voor school.

Zoals gezegd speel ik op 3 juli om 13.45 uur en 15.15 uur een voorstelling bij Natuurboerderij de Brinkhorst in Vathorst. Ik speel er Jan Klaassen en de baby. De voorstelling die ik in maart 2020 daar zou gaan spelen maar niet doorging omdat het land op slot ging.

De toegang is overigens gratis. Hoewel het wel gewaardeerd wordt als je een kleine bijdrage stopt in de Gluren bij de Buren spaarpot.

Kom je gluren?

Weer heb ik een nieuwe figuur aan het Jan Klaassenspel toegevoegd. Weer iemand van het gezag waar Jan het tegen op kan of moet nemen. De agent. De agent bewaakt natuurlijk de orde in de poppenkast en zit achter de boef aan. De boef/dief die nog gemaakt moet gaan worden. De agent zal Jan natuurlijk op het rechte pad proberen te houden. Maar of dat ook gaat lukken.

Op het moment dat ik dit schrijf heeft de agent net als de generaal nog niet echt een rol of functie binnen een van mijn Jan Klaassen verhalen. Ik zal nog de nodige filmpjes op het internet moeten bekijken om inspiratie op te doen voor mijn versie met de agent.

Worstjesmaker

In de Engelse versie verdwijnt de agent op een gegeven moment in de worstenmaak machine. Hij gaat er aan de bovenkant in en komt er als een worst aan de zijkant weer uit.
In de kleuren van zijn politie uniform. Maar of ik het in mijn versie ook zo ver laat komen? Overigens wat met de agent gebeurt kan ook in de Engelse versie met de baby van Jan en Katrijn gebeuren. Gelukkig is het proces omkeerbaar en komt de baby weer heelhuids terug. Immers als je de worst terug duwt keert de baby weer heelhuids terug.

Mocht tijdens mijn spel nu de sterke arm nodig zijn. Dan heb ik hem.

Detail

Heb je de foto al goed bekeken? Op zijn pet zit het logo van de Nederlandse politie. Het is echter een gespiegelde versie en is het randje van het boek in het logo dichtgemaakt. Valt je nog iets op? Zijn jas en broek zijn gemaakt van dezelfde stof. Toch is zijn jas lichter dan zijn broek. Dat komt omdat de broek de vleug van het ribfluweel mee heeft en de jas niet. Daardoor lijkt de broek donkerder.

Agent kopHet is al weer bijna een jaar geleden dat ik een pop heb gemaakt. Het maken van een nieuwe voorstelling kwam het de afgelopen periode gewoon niet van. Er broeit wel van alles en er borrelt veel maar het komt nog niet aan de oppervlakte. Daarom dacht ik dat het misschien toch een goed idee is om mij set van poppen die tot de Jan Klaassen set behoren weer met een nieuw karakter uit te gaan breiden. Weer een karakter die behoort tot het gezag: De agent.

Welke rol hij gaat krijgen weet ik nu nog niet.  Ik denk dat er ook nog een boef bij moet komen en ik heb ook nog het idee om een bankier te gaan maken. In de Engelse versie van Jan Klaassen (Punch and Judy) heeft een van de Engelse spelers een bankier zitten die op zeer slimme en uitgekookte wijze Jan van al zijn geld af helpt. Hoe het een en ander vorm gaat krijgen in een voorstelling weet ik nu nog niet.

Wat ook nog een idee van mij is, is een voorstelling met of over een eenhoorn. Naast Jan ben ik ook daar druk over aan het nadenken en ideeën aan het verzamelen en opschrijven.